پرولاپس رکتوم یا همان بیرون زدگی انتهای روده از مقعد یکی از اختلالات مهم کف لگن است که میتواند کیفیت زندگی بیمار را به شکل قابل توجهی تحت تاثیر قرار دهد. بسیاری از افراد این مشکل را با عباراتی مانند بیرون زدگی مقعد توصیف میکنند، در حالی که از نظر پزشکی همه این اصطلاحات به نوعی افتادگی یا لغزش راست روده اشاره دارند. این عارضه معمولاً با علائمی مثل احساس توده بیرون آمده، بی اختیاری مدفوع، ترشح مخاطی، یبوست مزمن یا درد هنگام دفع همراه است و در صورت عدم درمان ممکن است به مرور شدیدتر شود.
شناخت زودهنگام علائم بیرون زدگی روده از مخرج و مراجعه به مراکز تخصصی نقش مهمی در پیشگیری از عوارض بعدی دارد. کلینیک پارادایس به عنوان یک مرکز درمان بیماری های نشیمنگاهی، خدمات تشخیص و مدیریت اختلالاتی مانند بیرون زدگی روده و سایر مشکلات این ناحیه را با رویکرد علمی و تخصصی ارائه میدهد تا بیماران بتوانند با آگاهی بیشتر مسیر درمان مناسب خود را انتخاب کنند. هدف این مقاله ارائه اطلاعات دقیق، ساده و مبتنی بر شواهد برای کاربران اینترنتی است تا تصمیم گیری آگاهانهتری برای درمان پرولاپس رکتوم داشته باشند.
پرولاپس رکتوم چیست
پرولاپس رکتوم حالتی است که در آن بخشی یا تمام دیواره راست روده از جای طبیعی خود پایین آمده و از کانال مقعد خارج میشود. از دیدگاه علمی، این اتفاق به دلیل ضعف عضلات کف لگن، شل شدن لیگامانهای نگهدارنده روده یا افزایش فشار داخل شکمی رخ میدهد. بسیاری از بیماران این وضعیت را با عنوان بیرون زدگی مقعد یا بیرون زدگی روده از مقعد بیان میکنند، اما در واقع اندامی که خارج میشود «راست روده» است نه کل روده. این بیماری میتواند در ابتدا فقط هنگام دفع دیده شود و سپس به مرور دائمی شود.
بیرون زدگی روده درجات مختلفی دارد؛ از افتادگی خفیف مخاطی گرفته تا خروج کامل دیواره رکتوم. شدت علائم میتواند از یک ناراحتی ساده تا بی اختیاری مدفوع یا خونریزی متفاوت باشد و به همین دلیل ارزیابی توسط جراح کولورکتال اهمیت زیادی دارد. تشخیص دقیق، پایه انتخاب درمان مناسب مانند مراقبت های محافظه کارانه، لیزر یا جراحی است.
cleveland clinic در معرفی بیماری بیرون زدگی مقعد از روده چنین بیان می کند:
افتادگی رکتوم زمانی رخ میدهد که رکتوم، بخشی از روده بزرگ، به داخل مقعد شما میلغزد. این اتفاق در اثر ضعیف شدن عضلاتی که آن را در جای خود نگه میدارند، رخ میدهد. افتادگی رکتوم ممکن است شبیه بواسیر به نظر برسد یا احساس شود، اما برخلاف بواسیر، خود به خود از بین نمیرود . در نهایت برای رفع آن به جراحی نیاز خواهید داشت.
بیرون زدگی روده بزرگ
بیرون زدگی روده بزرگ اصطلاحی است که گاهی به اشتباه به جای پرولاپس رکتوم استفاده میشود، اما از نظر آناتومیک تفاوتهایی وجود دارد. در پرولاپس رکتوم، تنها بخش انتهایی روده بزرگ یعنی راست روده دچار افتادگی میشود، در حالی که اصطلاح «روده بزرگ» شامل قسمتهای وسیعتری مثل کولون صعودی، عرضی و نزولی نیز هست. بنابراین از نظر علمی، بیرون زدگی کل روده بزرگ عملا رخ نمیدهد و آنچه دیده میشود محدود به ناحیه انتهایی دستگاه گوارش است.
به بیان سادهتر، وقتی بیمار میگوید «رودهام بیرون زده»، معمولا همان افتادگی رکتوم یا بیرون زدگی مقعد یا حالت شدیدی از بیرون زدگی اتفاق افتاده است، نه خروج کل کولون. تفاوت در این اصطلاحات بیشتر زبانی و عامیانه است تا پزشکی، اما درک این تمایز به تشخیص درست و انتخاب درمان کمک میکند. آگاهی از این تفاوتها باعث میشود بیماران سریعتر به متخصص مراجعه کنند و از درمانهای غیرضروری یا اشتباه جلوگیری شود.
بیرون زدگی روده از ناف
بیرون زدگی روده از ناف با پرولاپس رکتوم کاملاً متفاوت است و از نظر پزشکی به مشکلات دیواره شکم مربوط میشود، نه مقعد و راست روده یا رکتوم. این وضعیت معمولاً در قالب «فتق ناف» یا ناهنجاریهای مادرزادی دیده میشود که در آن بخشی از روده از طریق ضعف یا سوراخ در عضلات اطراف ناف برجسته میشود. بنابراین اگرچه در زبان عامیانه به آن بیرون زدگی روده گفته میشود، اما از نظر محل و علت کاملاً با افتادگی مقعدی فرق دارد.
در کودکان، فتق ناف اغلب بدون درد و بیخطر است و بسیاری از موارد تا چند سالگی خودبهخود بسته میشوند، اما در بزرگسالان یا موارد بزرگ ممکن است نیاز به جراحی داشته باشد. تشخیص صحیح بین این مشکل و بیرون زدگی روده از مخرج اهمیت زیادی دارد، زیرا روشهای درمان کاملاً متفاوت هستند.
توضیحات و منشا بیرون زدگی روده از ناف:
- ضعف مادرزادی دیواره شکم اطراف ناف
- فتق ناف (Umbilical hernia)
- افزایش فشار داخل شکمی
- چاقی یا بارداری
- جراحیهای قبلی شکم
عکس بیرون زدگی روده
بسیاری از کاربران هنگام مطالعه علائمی مثل توده گوشتی خارج شده از مخرج، عکس بیرون زدگی روده هستند تا وضعیت خود را با نمونههای واقعی مقایسه کنند. در تصاویر پزشکی مربوط به پرولاپس رکتوم معمولاً یک بافت قرمز یا صورتی رنگ، مرطوب و حلقهای شکل دیده میشود که هنگام زور زدن یا دفع از مقعد خارج میشود و گاهی خودبهخود یا با فشار دست به داخل برمیگردد. با این حال برای تشخیص بیرون زدگی مقعدی عکس الزام ندارد و تطابق با آن دقیق نیست و شباهت ظاهری این عارضه با بواسیر شدید یا افتادگی مخاطی ممکن است باعث اشتباه شود، بنابراین معاینه تخصصی توسط پزشک لازمه تشخیص تفاوت پرولاپس رکتوم با هموروئید است.
بیرون زدگی مقعدی بدون خونریزی
بیرون زدگی مقعدی بدون خونریزی معمولاً در مراحل اولیه پرولاپس رکتوم دیده میشود، زمانی که بافت رکتوم فقط هنگام اجابت مزاج یا فشار شکمی بیرون میآید و هنوز دچار زخم یا التهاب نشده است. در این حالت بیمار بیشتر احساس توده مقعدی، سنگینی یا رطوبت اطراف مقعد دارد و ممکن است ترشح مخاطی یا احساس تخلیه ناقص را تجربه کند، اما خونریزی واضح وجود ندارد. این وضعیت اغلب هشدار اولیه ضعف عضلات کف لگن محسوب میشود.
در بسیاری از بیماران، بیرون زدگی مقعدی بدون خونریزی به دلیل یبوست مزمن، زور زدن طولانی در دستشویی یا افزایش فشار داخل شکمی ایجاد میشود و اگر به موقع درمان نشود ممکن است به مراحل پیشرفتهتر برسد. مراجعه زودهنگام به پزشک و اصلاح سبک زندگی میتواند از پیشرفت بیماری و نیاز به جراحی جلوگیری کند.
منشاهای احتمالی پرولاپس رکتوم بدون خونریزی:
- یبوست طولانی مدت و زور زدن هنگام دفع
- ضعف عضلات کف لگن و اسفنکتر مقعد
- زایمانهای متعدد یا سخت
- افزایش سن و شل شدن بافتهای نگهدارنده رکتوم
- سابقه جراحیهای لگنی یا اختلالات عصبی
بیرون زدگی مقعدی با خونریزی
بیرون زدگی مقعدی با خونریزی معمولاً نشاندهنده تحریک، التهاب یا آسیب سطحی بافت بیرونزده است. زمانی که رکتوم مدت بیشتری خارج از مقعد باقی میماند، اصطکاک با لباس یا نشستن طولانی میتواند باعث زخم شدن مخاط و ایجاد خونریزی روشن شود. برخی بیماران این خون را با هموروئید اشتباه میگیرند، در حالی که علت اصلی ممکن است پرولاپس پیشرفته باشد.
وقتی خونریزی همراه با درد، ترشح یا تورم باشد، احتمال عفونت یا زخمهای مزمن نیز مطرح میشود و نیاز به بررسی فوری پزشکی دارد. بیرون زدگی مقعدی با خونریزی میتواند نشانه پیشرفت بیماری باشد و در این شرایط ارزیابی توسط جراح کولورکتال برای تصمیمگیری درمانی ضروری است.
منشاهای احتمالی پرولاپس رکتوم با خونریزی:
- زخم و ساییدگی مخاط بیرون زده
- التهاب یا احتقان عروقی
- گیر افتادن رکتوم در خارج از مقعد (strangulation)
- همزمانی با بواسیر یا شقاق
- عفونت موضعی یا تحریک پوستی
بیرون زدگی مقعدی بدون درد و خونریزی
بیرون زدگی مقعدی بدون درد و خونریزی در برخی بیماران به صورت کاملاً خاموش و تدریجی بروز میکند و ممکن است فرد فقط متوجه یک برجستگی نرم هنگام شستشو یا اجابت مزاج شود. در این مرحله، اعصاب ناحیه هنوز تحریک نشدهاند و بافت دچار التهاب یا زخم نیست، بنابراین علامت هشداردهندهای مثل درد یا خون دیده نمیشود. همین بیعلامت بودن باعث میشود بسیاری از افراد مراجعه به پزشک را به تعویق بیندازند.
با این حال نبود درد به معنای بیخطر بودن نیست، زیرا پرولاپس میتواند به مرور شدیدتر شده و منجر به بیاختیاری مدفوع یا مشکلات عملکردی روده شود. تشخیص زودهنگام بیرون زدگی مقعدی بدون درد و خونریزی کمک میکند درمانهای سادهتر و کمتهاجمی مؤثرتر باشند.
منشاهای احتمالی این حالت:
- افتادگی خفیف مخاط رکتوم
- مراحل ابتدایی پرولاپس
- ضعف تدریجی عضلات نگهدارنده
- افزایش فشار شکمی خفیف اما مداوم
- سابقه یبوست یا نشستن طولانی مدت
آیا بیرون زدگی مقعدی خطرناک است
آیا پرولاپس رکتوم خطرناک است؟ این سوال یکی از دغدغههای اصلی بیماران است. در مراحل اولیه معمولاً خطر فوری برای جان بیمار وجود ندارد، اما اگر درمان نشود میتواند به مشکلات جدیتری مانند بیاختیاری مدفوع، عفونت، خونریزی مزمن، زخم شدن بافت و اختلال در کیفیت زندگی منجر شود. در چنین شرایطی و با دیدن خونریزی برخی افراد ممکن است از روی ترس، به اشتباه گمان به سرطان روده بزرگ یا بیماری های مشابه ببرند. بنابراین این بیماری بیشتر یک مشکل عملکردی و مزمن است که در صورت بیتوجهی پیشرفت میکند.
در موارد شدید، احتمال گیر افتادن رکتوم در خارج از مقعد و کاهش خونرسانی وجود دارد که یک وضعیت اورژانسی محسوب میشود. به همین دلیل توصیه میشود هرگونه علامت بیرون زدگی روده از مقعد یا تغییر در عادات دفع، جدی گرفته شود و بیمار برای ارزیابی تخصصی و انتخاب بهترین روش درمانی به مراکز تخصصی مراجعه کند.
بیرون زدگی مقعدی در کودکان
بیرون زدگی مقعدی در کودکان، معمولاً به شکل خروج موقت مخاط رکتوم هنگام دفع مدفوع دیده میشود و در سنین پایین شایعتر از بزرگسالان است. در اغلب موارد این مشکل به دلیل ضعف نسبی عضلات کف لگن، اسفنکترهای مقعدی و بافتهای نگهدارنده روده در کودکان رخ میدهد و پس از اتمام دفع، بافت به صورت خودبهخود به داخل بازمیگردد. ظاهر این وضعیت ممکن است برای والدین نگرانکننده باشد، اما در بسیاری از موارد خوشخیم و قابل درمان است.
با این حال، بیرون زدگی روده در کودکان نباید نادیده گرفته شود، زیرا میتواند نشانهای از یبوست مزمن، اسهال طولانی، سوءتغذیه یا بیماریهای زمینهای روده باشد. درمان معمولاً با اصلاح تغذیه، افزایش فیبر و مایعات، آموزش عادات دفع صحیح و در موارد خاص بررسی تخصصی توسط پزشک اطفال یا جراح کولورکتال انجام میشود تا از پیشرفت یا عود جلوگیری شود.
بیمارستان کودکان شهر بوستون آمریکا (Boston Children’s Hospital) در مورد پرولاپس رکتوم در کودکان چنین بیان کرده است:
افتادگی رکتوم زمانی اتفاق میافتد که پوشش رکتوم کودک از طریق مقعد و خارج از بدن بیرون میزند . این میتواند به این دلیل رخ دهد که رباطها و عضلات در اثر مشکلاتی از جمله یبوست مزمن، اسهال مزمن یا زور زدن هنگام رفتن به دستشویی ضعیف میشوند.
بیرون زدگی روده در نوزادان
بیرون زدگی روده در نوزادان پدیدهای نسبتاً نادر اما قابل مشاهده است که بیشتر به صورت افتادگی خفیف مخاط رکتوم هنگام گریه شدید، زور زدن یا دفع مدفوع سفت بروز میکند. از آنجا که عضلات لگنی در نوزادان هنوز تکامل کامل نیافتهاند، افزایش فشار داخل شکم میتواند باعث لغزش موقت راست روده شود. این حالت معمولاً کوتاهمدت است و با رشد کودک و تقویت عضلات برطرف میشود.
با وجود خوشخیم بودن بسیاری از موارد، تکرار بیرون زدگی روده در نوزادان میتواند هشداری برای وجود مشکلات زمینهای مانند یبوست شدید، حساسیتهای گوارشی یا اختلالات جذب باشد. بنابراین در صورت مشاهده مکرر، بهتر است کودک توسط متخصص اطفال معاینه شود تا علت اصلی مشخص و درمان مناسب آغاز گردد.
منشاهای احتمالی پرولاپس رکتوم در نوزادان:
- یبوست و مدفوع سفت
- گریه و زور زدن طولانی
- ضعف عضلات کف لگن در نوزادی
- سوءتغذیه یا کمبود وزن
- بیماریهای گوارشی زمینهای یا اختلالات جذب
بیرون زدگی مقعدی در بارداری
بیرون زدگی مقعدی در بارداری به دلیل تغییرات هورمونی، افزایش وزن رحم و فشار زیاد روی کف لگن ممکن است برای برخی خانمها رخ دهد. رشد جنین باعث افزایش فشار داخل شکم و اختلال در بازگشت وریدی میشود و همین موضوع میتواند به ضعف بافتهای نگهدارنده رکتوم و بروز افتادگی یا تشدید علائم منجر شود. همچنین یبوست بارداری که بسیار شایع است، عامل مهمی در زور زدن و تشدید پرولاپس رکتوم محسوب میشود.
در بیشتر موارد، این وضعیت خفیف و قابل کنترل است و با اصلاح رژیم غذایی، مصرف غذاهای فیبردار، مایعات کافی و تمرینات کف لگن (کگل) بهبود مییابد. با این حال اگر بیرون زدگی مقعدی در بارداری شدید، دردناک یا همراه با خونریزی باشد، ارزیابی تخصصی برای پیشگیری از عوارض و انتخاب درمان ایمن ضروری است.
بیرون زدگی مقعدی نشانه چیست
بسیاری از بیماران میپرسند بیرون زدگی مقعدی نشانه چیست. در واقع این مشکل اغلب نتیجه ضعف ساختارهای حمایتی کف لگن، شل شدن رباطهای نگهدارنده رکتوم و افزایش مزمن فشار داخل شکم است. عواملی مانند یبوست، زایمانهای متعدد، افزایش سن یا جراحیهای قبلی میتوانند به مرور باعث لغزش روده به سمت پایین شوند و پرولاپس رکتوم ایجاد کنند.
درک علت بیرون زدگی مقعد کمک میکند درمان هدفمندتر انتخاب شود؛ زیرا گاهی تنها با اصلاح سبک زندگی مشکل کنترل میشود و در موارد پیشرفتهتر نیاز به مداخلات تخصصیتر مانند لیزر یا جراحی وجود دارد. تشخیص صحیح علت زمینهای از عود بیماری در آینده پیشگیری میکند و نتیجه درمان را پایدارتر میسازد.
علت بیرون زدگی روده معمولا بخاطر این موارد است:
- یبوست مزمن و زور زدن مکرر
- ضعف عضلات کف لگن و اسفنکتر مقعد
- افزایش سن و شلی بافتها
- بارداری و زایمانهای طبیعی متعدد
- سرفه مزمن یا افزایش فشار شکمی
- جراحیهای لگنی یا آسیب عصبی
- سوءتغذیه یا کاهش وزن شدید
- بیماریهای عصبی عضلانی
علت بیرون زدگی روده در کودکان
علت بیرون زدگی روده در کودکان اغلب به تفاوتهای آناتومیک و عملکردی دستگاه گوارش در سنین پایین مربوط میشود. در کودکان، عضلات کف لگن و اسفنکترهای مقعدی هنوز به طور کامل تکامل نیافتهاند و همین موضوع باعث میشود هنگام زور زدن یا دفع مدفوع، مخاط رکتوم به سمت بیرون جابهجا شود. این وضعیت بیشتر به صورت موقت دیده میشود و در بسیاری از موارد با رشد کودک بهبود پیدا میکند.
با این حال، اگر پرولاپس رکتوم در کودکان به صورت مکرر یا پایدار رخ دهد، معمولاً یک عامل زمینهای در ایجاد آن نقش دارد. یبوست مزمن، اسهال طولانیمدت یا اختلالات تغذیهای میتوانند فشار زیادی به رکتوم وارد کنند و باعث بروز این مشکل شوند. به همین دلیل بررسی علت زمینهای توسط پزشک اهمیت زیادی دارد.
علتهای شایع:
- یبوست مزمن و زور زدن هنگام دفع
- اسهال طولانیمدت یا عفونتهای گوارشی
- ضعف عضلات کف لگن در سنین پایین
- سوءتغذیه یا کمبود وزن
- بیماریهای زمینهای مانند فیبروز کیستیک
- عادات نادرست دفع (نشستن طولانی در توالت)
علت بیرون زدگی مقعدی در بارداری
علت بیرون زدگی مقعدی در بارداری معمولاً ترکیبی از تغییرات هورمونی و افزایش فشار مکانیکی بر کف لگن است. در دوران بارداری، هورمونهایی مانند ریلکسین باعث شل شدن رباطها و بافتهای نگهدارنده لگن میشوند تا بدن برای زایمان آماده شود. این شل شدن میتواند حمایت طبیعی از رکتوم را کاهش دهد و زمینه پرولاپس رکتوم را فراهم کند.
از سوی دیگر، رشد رحم و افزایش وزن جنین فشار داخل شکمی را بالا میبرد و در صورت همراهی با یبوست بارداری، احتمال افتادگی رکتوم بیشتر میشود. هرچند بیرون زدگی مقعدی در بارداری اغلب خفیف است، اما بیتوجهی به آن ممکن است علائم را تشدید کند.
علت بیرون زدگی مقعدی در بارداری در این موارد خلاصه می شود:
- تغییرات هورمونی و شل شدن بافتهای لگنی
- افزایش فشار داخل شکمی
- یبوست شایع دوران بارداری
- کاهش تحرک و فعالیت بدنی
- سابقه زایمانهای متعدد یا طولانی
- ضعف عضلات کف لگن پیش از بارداری
بیرون زدگی مقعدی و درمان
بیرون زدگی مقعدی و درمان آن به شدت بیماری، سن بیمار و علت زمینهای بستگی دارد. در مراحل خفیف، درمانهای محافظهکارانه مانند اصلاح تغذیه، افزایش مصرف فیبر و مایعات، و آموزش عادات صحیح دفع میتوانند علائم را کنترل کنند. در این مرحله هدف اصلی کاهش زور زدن و جلوگیری از پیشرفت افتادگی رکتوم است.
در موارد متوسط تا شدید، زمانی که بیرون زدگی روده از مقعد پایدار شده یا با بیاختیاری در دفع و خونریزی همراه است، درمانهای تخصصیتری لازم میشود. انتخاب روش درمان باید بر اساس معاینه بالینی و نظر جراح کولورکتال انجام شود تا بهترین نتیجه و کمترین احتمال عود حاصل گردد.
روشهای درمان بیرون زدگی مقعدی:
- اصلاح رژیم غذایی و درمان یبوست
- تمرینات تقویت عضلات کف لگن
- درمان دارویی حمایتی (نرمکننده مدفوع)
- لیزر در موارد انتخابشده و خفیف
- جراحیهای پرینیال
- جراحی لاپاراسکوپیک یا رکتوپکسی در موارد پیشرفته
نتیجه گیری
پرولاپس رکتوم یا آنچه بیماران با عناوینی مانند بیرون زدگی روده از مخرج توصیف میکنند، یک بیماری پیشرونده اما قابل درمان است. تشخیص بهموقع، شناخت علتهای زمینهای و انتخاب روش درمان متناسب با شدت بیماری، نقش کلیدی در کنترل علائم و پیشگیری از عوارضی مانند بیاختیاری یا خونریزی دارد. بسیاری از موارد خفیف با اصلاح سبک زندگی به خوبی کنترل میشوند، اما موارد پیشرفته نیاز به مداخله تخصصی دارند.
کلینیک پارادایس به عنوان کلینیک درمان بیماریهای نشیمنگاهی، با تمرکز بر تشخیص دقیق و درمان علمی بیماری هایی مانند پرولاپس رکتوم و هموروئید یا بواسیر، امکان ارزیابی تخصصی و انتخاب بهترین مسیر درمانی را برای بیماران فراهم میکند. هدف این مرکز، افزایش آگاهی بیمار و ارائه درمان ایمن و متناسب با شرایط هر فرد است.
سوالات متداول
آیا بیرون زدگی روده در کودکان خطرناک است؟
در بیشتر موارد خفیف و موقتی است، اما اگر مکرر یا شدید باشد باید بررسی شود چون میتواند نشانه یبوست مزمن یا بیماریهای زمینهای باشد.
آیا بیرون زدگی روده از مقعد در بارداری بعد از زایمان برطرف میشود؟
در بسیاری از زنان علائم پس از زایمان و با کاهش فشار لگنی بهبود مییابد، اما در برخی موارد نیاز به پیگیری پزشکی وجود دارد.
آیا بیرون زدگی مقعدی بدون جراحی درمان میشود؟
در مراحل اولیه بله؛ با اصلاح تغذیه، درمان یبوست و تقویت عضلات کف لگن میتوان بیماری را کنترل کرد.
چه زمانی جراحی برای پرولاپس رکتوم ضروری است؟
زمانی که بیرون زدگی دائمی شود، با بیاختیاری یا خونریزی همراه باشد یا درمانهای غیرجراحی موثر نباشند، جراحی توصیه میشود.
